วัยรุ่นกับการเลือกบริโภคสื่อ

                                                                                             Neungsangtien

                เรื่องของวัยรุ่น เรื่องของสื่อ ในสังคมยุคปัจจุบัน มักจะเป็นที่กล่าวขานกันถึงปัญหาที่เกิดจากพฤติกรรม ของทั้งสองประเภทอยู่บ่อยครั้ง ซึ่งในความเป็นจริงแล้วมิใช่จะมีในปัจจุบันนี้เท่านั้น แม้ในอดีตและอนาคต ก็ยังจะเป็นปัญหาอย่างต่อเนื่องอีกต่อไป ปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องประการหนึ่งก็คือ วัยรุ่นเป็นเรื่องของการวิวัฒนาการและการพัฒนาการตามวัยของมนุษย์ ส่วนสื่อ ก็เป็นการพัฒนาความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี รวมไปถึงผลประโยชน์ทางธุรกิจ ซึ่งจะไม่มีปัญหาย่อมเป็นไปได้ยาก เพียงแต่จะช่วยบรรเทาหรือลดปัญหาให้เหลือน้อยที่สุดได้อย่างไร โดยเฉพาะทั้งสองประเภท เมื่อเข้ามาเกี่ยวข้องกันแล้ว ปัญหาย่อมมากขึ้นเป็นสองเท่าเลยทีเดียว คุณสุผจญ กลิ่นสุวรรณ1รองบรรณาธิการฝ่ายข่าวภาคภาษาอังกฤษ สถานีไทย PBS กล่าว ว่า“วัยรุ่นปัจจุบันกำลังตกเป็นเหยื่อของทุนนิยม” ผ่านการบริโภคสินค้าซึ่งมีการโฆษณาผ่านสื่อกระแสหลักที่หวังผลกำไรจากผู้บริโภค การตลาดในปัจจุบันให้ความสำคัญกับกลยุทธ์การสร้างชื่อเสียง (reputation) สินค้าหลาย Brand ค้นหาวิธีการเพื่อให้ผู้บริโภคจดจำและเกิดความประทับใจ จนนำไปสู่การเลือกบริโภค เช่น บริษัท apple ผลิต free application ออกมาให้เป็นที่รู้จัก ให้เห็นถึงความพิเศษของสินค้าเพื่อดึงดูดให้คนซื้อ IPHONE ดังนั้นสิ่งสำคัญ คือ เราจะต้องรู้เท่าทันสื่อและสามารถต่อต้านสื่อที่ไม่ดีได้ อีกท่านหนึ่ง นายแพทย์ยงยุทธ วงศ์ภิรมย์ศานติ์2 ประธานกรรมการมูลนิธิไทย PBS กล่าว ว่า สมองของวัยรุ่นอยู่ในช่วงเวลาของการเรียนรู้ แต่การเรียนรู้ในปัจจุบันเป็นการเรียนรู้แบบผิดๆ ที่มาจากสื่อและเพื่อน ดังนั้น ทางออกที่จะทำให้วัยรุ่นเรียนรู้ได้ดี คือ การสร้างสื่อสาธารณะที่เข้มแข็ง เพราะปัจจุบันสื่อกระแสหลักของไทยเป็นสื่อ พาณิชย์ซึ่งทำให้เกิดผลกระทบเชิงลบมาก “ถ้าเราไม่อยากให้สังคมในอนาคตเต็มไปด้วยคนที่มีปัญหาเรื่องเพศ เรื่องการบริโภค เราก็ต้องเริ่มลงมือทำ  ตั้งแต่วันนี้”

 ( 1 และ 2 การสัมมนาเรื่อง “วัยรุ่นกับสื่อ : ภาพสะท้อนผู้ใหญ่ในอนาคต” ที่ลานกิจกรรม สสส.อาคารเอสเอ็มทาวเวอร์ชั้น 35 เมื่อ ก.พ. 2555)

          ดังนั้น ผู้ที่เกี่ยวข้องทั้งหมด เช่น วัยรุ่น (13-20 ปี), ผู้ปกครอง, ครู-อาจารย์, สถาบัน, สื่อ ทุกประเภท, หน่วยงาน องค์กร มูลนิธิที่เกี่ยวข้องกับสิทธิเด็กฯ, องค์กรของรัฐและอื่นๆที่หมายรวมถึงการกำกับดูแล การออกกฎหมาย การควบคุมตรวจสอบและการดำเนินการต่อผู้กระทำผิด ฯลฯ เหล่านี้ จึงควรที่จะต้องมีส่วนร่วมในการปรึกษาหารือและแก้ปัญหาช่วยกัน ตามลำดับ

 

สื่อที่มีอิทธิพลต่อผู้บริโภคในปัจจุบัน

           โทรศัพท์มือถือ ผู้ผลิตใช้ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี สามารถผลิตเครื่องมือการสื่อสารทางเสียง ให้มีคุณภาพสูงมากยิ่งขึ้น จนสามารถ –การเข้าใช้บริการทาง Internet –การรับส่งรูปภาพ –การถ่ายรูป –การส่งข้อความ –การใช้เล่นเกม –การสื่อสารทางเสียง และอื่นๆ สิ่งที่ตามมาจากโทรศัพท์มือถือก็คือ เรื่องของราคาสินค้า, คุณภาพของสินค้า, ความเหมาะสมต่อผู้ใช้บริการ (ผู้บริโภค) ที่มีความต้องการเกินความจำเป็น, ความไม่รู้เท่าทันพฤติกรรมที่เปลี่ยนแปลงของตนเอง เช่น  ปัจจัยด้านวัฒนธรรมโดยรวมของประเทศชาติ  อายุ (Age) ในวัยเด็ก วัยทำงาน วัยผู้ใหญ่ วัยผู้สูงอายุ ย่อมบริโภคสื่อแตกต่างกัน อาชีพ (Occupation)  การใช้เครื่องมือสื่อสารตามความจำเป็นทางอาชีพ, ธุรกิจ เป็นต้น โอกาส (Opportunity) ในแต่ละวัยที่มีวุฒิภาวะสูงขึ้น ย่อมรู้จักโอกาสที่จะใช้สื่อชัดเจน การศึกษา (Education) การเรียนรู้หรือรู้เท่าทันสื่อ ทำให้สามารถแยกแยะสื่อที่ดีและถูกต้องได้ รูปแบบการดำรงชีวิต (Life style) ตามความจำเป็นของการดำรงชีวิต โดยเฉพาะวัยผู้สูงอายุ

           โทรทัศน์ เป็นเรื่องของธุรกิจการลงทุนเพื่อได้ผลกำไรและการดำรงอยู่, การจัดรายการเพื่อให้เกิด Rating เป็นการเรียกร้องความสนใจหาแหล่งสนับสนุน (Sponsor) ทำให้เกิดการโฆษณาแฝงหรือเกินความเป็นจริงของสินค้าหลายประเภท ซึ่งเข้าข่ายของการหลอกลวงประชาชน, ความไม่รู้เท่าทันในสื่อ บางครั้งก็เกิดความหลงงมงาย ความเชื่อ, วัฒนธรรมต่างประเทศที่ครอบงำวิถีชีวิตและความสำนึกที่ดีของคนในชาติ, สื่อลามกที่แอบแฝงในรูปแบบของบางรายการ, สื่ออาชญากรรม พฤติกรรมที่ไม่ดี เสื่อมเสียจากการกระทำของผู้ใหญ่หรือผู้เป็นที่นิยมของกลุ่มบุคคล (บุคคลสาธารณะ), สื่อละคร (แม้จะกำหนดกรอบอายุของผู้ชมรายการแล้วก็ตาม) แต่ก็ถูกละเลยโดยผู้ปกครอง, ให้ TV เป็นเพื่อนหรือพี่เลี้ยงเด็ก เป็นต้น

           คอมพิวเตอร์ เป็นเรื่องยากแต่ก็สำคัญยิ่งต่อการให้เด็กใช้ คอมพิวเตอร์ โดยผู้ใหญ่หรือผู้ปกครอง ไม่กำกับดูแล ในสื่อต่างๆ ที่ปรากฏจากรายการหรือโปรแกรม นอกจากความรู้ที่จะต้องศึกษาค้นคว้า ทาง Internet แล้ว ข่าวสาร เกม ภาพ ภาพยนตร์ รวมถึงโฆษณาแฝงทั้งเกินความจริง หลอกลวง แอบอ้าง ฯลฯ วัยเด็กจะรู้เท่าทันสักกี่เปอร์เซ็นต์ นอกจากนั้น เกมจาก Internet ก็ยังแสดงออกถึงความรุนแรงทางอารมณ์, กระตุ้นอารมณ์ทางเพศ จูงใจในเรื่องของรางวัล กลยุทธ์ทางการตลาดให้กด (คลิก) บางครั้งเสียเงินโดยความไม่รู้ เท่าทัน ฯลฯ

          สื่ออื่นๆ เช่น วิทยุกระจายเสียง หนังสือพิมพ์ วารสาร สื่อสิ่งพิมพ์และโฆษณาอื่นๆ ก็มีปัญหาอยู่บ้าง แต่ก็ยังพอที่จะควบคุมดูแล และมีให้เห็นเป็นรูปธรรมชัดเจนได้

พฤติกรรมของวัยรุ่นกับสื่อปัจจุบัน

                วัยรุ่นกับสื่อนั้น แทบจะกล่าวได้ว่า เป็นคู่หู คู่ปาก คู่ตา คู่ใจ คู่มือ ของวัยรุ่นกว่า 70 % (อาจจะมากกว่านั้นเสียอีก) การเปิดรับสื่อของวัยรุ่นในเวลาเดียวกัน จะใช้สื่อมากกว่า 1 ประเภท เช่น ฟังวิทยุพร้อมกับเล่นเกม, เล่น Internet พร้อมกับดูโทรทัศน์, ดูรายการอื่นใดจากสื่ออื่นใด ร่วมกับการ chat ใน Face book, และอื่นๆ ส่วนสำคัญอีกอย่างก็คือ บุคคลที่เป็นต้นแบบในสื่อที่วัยรุ่นสนใจมากเป็นพิเศษ คือ ดารา นักร้อง และผู้มีชื่อเสียง

วัยรุ่นกับสื่อ : ภาพสะท้อนผู้ใหญ่ในอนาคต

                เมื่อสื่อกลายเป็นปัจจัยสำคัญในชีวิตวัยรุ่น วัยรุ่นควรบริโภคสื่ออย่างไรให้ได้ทั้งสุขและประโยชน์ในปัจจุบันถึงอนาคต จากการสัมมนา ซึ่งจัดโดย โครงการ Media monitor มูลนิธิสื่อมวลชนศึกษาร่วมกับมูลนิธิไทยPBSและแผนงานสื่อสร้างสุขภาวะเยาวชน (สสย.) จัดกิจกรรมการสัมมนา ที่ลานกิจกรรม สสส.อาคาร SM Tower ชั้น 35 เพื่อให้ตัวแทนวัยรุ่นในช่วงวัย 15-20 ปี ได้ระดมความคิดเห็นต่อประเด็นหรือโจทย์การสัมมนา จากผลการศึกษา ได้สรุปภาพวัยรุ่นที่สะท้อนผ่านสื่อ 9 ลักษณะ ด้วยกัน คือ

1.วัยรุ่นสวย-หล่อ คือวัยรุ่นที่ให้ความสำคัญกับเรื่องอัตลักษณ์ทางกาย (Physical Identities) โดยผู้หญิงสวยต้องผิวขาว หน้าใส หุ่นผอมเพรียว แต่งตัวตามกระแสนิยม ผู้ชายหล่อต้องรูปร่างล่ำสัน แต่งตัวตามกระแสนิยม ต้นแบบความสวย-หล่อคือนักร้อง นักแสดงที่ปรากฏในสื่อ

2.วัยรุ่นวุ่นรัก คือ วัยรุ่นที่ต้องการความรัก ความสนใจ และให้ความสำคัญกับเรื่องของความรักระหว่างหนุ่ม-สาว การมีแฟน มองความรักเป็นบทเรียนของชีวิต แม้ว่าจะอกหัก ผิดหวัง แต่ความผิดหวังนั้นจะทำให้เติบโต แข็งแกร่ง และมีมุมมองชีวิตใหม่ๆ

3.วัยรุ่น กลุ่มแก๊ง คือ วัยรุ่นที่ให้ความสำคัญกับเพื่อน มักใช้เวลาส่วนใหญ่กับกลุ่มเพื่อนเพื่อทำกิจกรรมต่างๆ ไว้ใจ เชื่อใจในการปรึกษาและระบายเรื่องราวปัญหาต่างๆ ให้เพื่อนรับฟังและช่วยกันหาทางแก้ไข

4.วัยรุ่นนัก shop คือ เป็นภาพวัยรุ่นที่สะท้อนผ่านโฆษณาและคอลัมน์ในสื่อยอดนิยม แสดงให้เห็นถึงความพยายามของวัยรุ่นในการสร้างตัวตน โดยการปรุงแต่งภาพลักษณ์ภายนอก ผ่านการบริโภคสินค้าและบริการต่างๆ จนเกิดเป็นพฤติกรรมบริโภคนิยม

5. วัยรุ่นไทย หัวใจเกาหลี คือ วัยรุ่นที่นิยมเปิดรับวัฒนธรรมและค่านิยมเกาหลีจากละคร เพลง และภาพยนตร์ จนเกิดเป็นกระแส K-POP หรือ Korean Popular Culture ที่วัยรุ่นไทยพยายามลอกเลียนแบบดารา นักร้องเกาหลี ทั้งเรื่องหน้าตา ทรงผม การแต่งกาย การกิน เที่ยว การศึกษา

6.วัยรุ่นที่ชัดเจนในตัวเอง   คือ วัยรุ่นที่กล้าแสดงออก กล้าคิด กล้าทำ มีเป้าหมายของตนเอง รู้ว่าตนเองชอบหรือต้องการในสิ่งใด ตามลักษณะคนวัย Generation Why (Y) ที่ต้องการการเรียนรู้ที่หลากหลายและพร้อมที่จะเรียนรู้เรื่องราวใหม่ๆ นอกจากนี้ยังมีความคิดสร้างสรรค์ มีความเชื่อมั่นในตนเองสูง มีเป้าหมายในอาชีพการงาน หรือการเรียนที่ชัดเจน ตัวอย่างบุคคลต้นแบบของวัยรุ่นกลุ่มนี้ คือ นักร้อง นักแสดง

7.วัยรุ่น วัย X (เอ็กซ์) คือ วัยรุ่นที่สนใจเรื่องเพศ ตั้งแต่การปลุกเร้าอารมณ์ทางเพศผ่านภาพถ่ายแฟชั่น อัลบั้มภาพ ไปจนถึงเรื่องเพศสัมพันธ์ ซึ่งตามพัฒนาการช่วงวัยของวัยรุ่นนั้นจะเริ่มสนใจ และ เริ่มมีความต้องการทางเพศ เริ่มแสวงหาวิธีการแสดงออกทางเพศที่เหมาะสม แต่เนื้อหาที่สื่อยอดนิยมนำเสนอส่วนใหญ่มักเป็นเรื่องเพศที่ไม่เหมาะสม

8. วัยรุ่นกับเรื่องลี้ลับ   คือ วัยรุ่นที่สนใจเนื้อหาความเชื่อเกี่ยวกับเรื่องเหนือธรรมชาติ เรื่องลี้ลับที่ไม่สามารถพิสูจน์ได้ การทำนาย การพยากรณ์ดวงชะตา ที่มีจุดมุ่งหมายเพื่อความบันเทิง อาจเพราะช่วงวัยรุ่นเป็นวัยแห่งความอยากรู้อยากเห็น อยากแสวงหาคำตอบ ขณะที่เรื่องลี้ลับเหนือธรรมชาติเป็นเรื่องที่ไม่มีคำตอบตายตัว จึงเป็นที่สนใจของวัยรุ่น

9.วัยรุ่นกลุ่มทางเลือก  คือ วัยรุ่นที่มีความสนใจในเรื่องที่แตกต่าง เป็นประโยชน์ และไม่ตามกระแสวัยรุ่นส่วนใหญ่ แต่ภาพวัยรุ่นกลุ่มนี้มักได้รับพื้นที่ในสื่อยอดนิยมน้อยมาก อาจจำแนกวัยรุ่นกลุ่มทางเลือก ออกเป็น -วัยรุ่นหัวสร้างสรรค์ คือ มีความคิดสร้างสรรค์ สามารถประดิษฐ์สิ่งของที่มีอยู่เดิมให้แตกต่าง สวยงามในลักษณะ D.I.Y (Do It Yourself) -วัยรุ่นนอกกระแส (เด็กแนว) เป็นวัยรุ่นที่มีความคิดเป็นของตนเอง ไม่ตามกระแส (แต่ไม่ต่อต้าน) รักการเรียนรู้ สนใจเรื่องราวที่หลากหลาย แตกต่างไปจากกระแสส่วนใหญ่ของสังคม -วัยรุ่นใฝ่รู้ คือ วัยรุ่นที่สนใจเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในสังคมและเรื่องราวรอบตัวที่ส่งเสริมสติปัญญา ความรู้รอบตัว เช่น ข่าว เกร็ดความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ -วัยรุ่นใฝ่ธรรม-ดี คือ วัยรุ่นที่สนใจในเรื่องหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา การทำความดีที่สามารถนำไปปรับใช้ในชีวิตประจำวันได้

           เมื่อ ภาพวัยรุ่นที่สะท้อนจากสื่อยอดนิยม มาเปรียบเทียบกับภาพอนาคตและคุณลักษณะคนไทย ที่มีผู้ทำการศึกษาไว้  คือ “มีทักษะด้านการรู้คิด รู้จักเลือกรับข้อมูลมาปรับใช้ให้เกิดประโยชน์ มีทักษะการฟัง พูด อ่าน เขียน มีความรู้เรื่องเทคโนโลยี รู้จักปรับตัว มีมนุษย์สัมพันธ์ที่ดี ขยัน อดทน ซื่อสัตย์ ให้ความสำคัญกับจิตใจมากกว่าภาพลักษณ์ภายนอก เห็นคุณค่าความเป็นไทย มีจิตสำนึกประชาธิปไตยและจิตสาธารณะ”

            อาจกล่าวได้ว่าสิ่งที่วัยรุ่นวันนี้ พึงพัฒนาในช่วงการเปลี่ยนผ่านจากวัยรุ่นสู่ผู้ใหญ่ คือ “ความใฝ่รู้ ความสนใจเหตุการณ์รอบตัว ความสามารถเรื่องเทคโนโลยีเพื่อการรับส่งข้อมูล ข่าวสารความบันเทิง ที่ไม่ใช่เพียงเพื่ออารมณ์ความรู้สึก เท่านั้น  ทั้งควรให้คุณค่าด้านจิตใจ ไม่ใช่เพียงภาพลักษณ์ภายนอก มีความรู้ ความเข้าใจ และเท่าทันวิถีแห่งบริโภคนิยม และ อัตลักษณ์แห่งกลุ่มคนและเชื้อชาติ”

สรุปภาพสะท้อนของวัยรุ่น

1.ภาพวัยรุ่น